Bài viết này đi sâu vào phân tích tùy bút “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân, một tác phẩm tiêu biểu thể hiện tài hoa nghệ thuật và tình yêu đất nước, con người của nhà văn. Chúng ta sẽ cùng khám phá vẻ đẹp đa diện của con sông Đà và hình tượng người lái đò – một biểu tượng cho tinh thần lao động quả cảm và tài trí của con người Việt Nam giữa lòng Tây Bắc hùng vĩ.
I. Bối Cảnh Ra Đời và Đặc Trưng Thể Loại
Tùy bút “Người lái đò sông Đà” được Nguyễn Tuân sáng tác năm 1960, in trong tập “Sông Đà”. Tác phẩm ra đời trong bối cảnh đất nước đang xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, là kết quả chuyến đi thực tế đầy cảm hứng của nhà văn đến vùng Tây Bắc. Nguyễn Tuân đã hòa mình vào cuộc sống của bộ đội, công nhân và đồng bào dân tộc, qua đó khơi nguồn sáng tạo mãnh liệt.
“Tuỳ bút” là thể loại văn xuôi ghi lại tương đối tự do những cảm nghĩ, suy tưởng của người viết về một vấn đề hay một đối tượng nào đó, kết hợp chặt chẽ với việc phản ánh thực tế khách quan. Đặc trưng của thể loại này là tính phóng khoáng, bay bổng, giàu chất trữ tình và bộc lộ cái tôi chủ quan của tác giả. Nguyễn Tuân, với ngòi bút tài hoa, đã thể hiện xuất sắc những đặc trưng này qua việc miêu tả thiên nhiên và con người.
II. Vẻ Đẹp Đa Diện Của Sông Đà: Hung Bạo Và Trữ Tình
Sông Đà hiện lên trong tùy bút với hai hình ảnh đối lập đầy ấn tượng:
1. Vẻ Đẹp Hung Bạo
Nguyễn Tuân khắc họa sông Đà như một thế lực thiên nhiên đầy sức mạnh và sự hiểm trở:
- Thác đá: Sông Đà “dựng vách thành”, “chẹt lòng sông như một cái yết hầu”, tạo nên những đoạn ghềnh hiểm trở với “đá xô sóng, sóng xô gió cuồn cuộn”. Những con thác réo lên “oán trách, van xin, khiêu khích, chế nhạo”, hay “rống lên như tiếng ngàn con trâu mộng”, “lồng lộn, phá tuông rừng lửa”.
- Hút nước: Những cái hút nước được ví như “giếng bê tông”, “nước thở và kêu”, có sức mạnh “lôi tuột xuống” nhấn chìm mọi thứ.
- Đá ở sông Đà: Chúng được nhân hóa thành những kẻ “mai phục”, “nhổm cả dậy để vồ lấy thuyền”, với những hình thù “ngỗ ngược, nhăm nhúm, méo mó”, tạo thành những “thạch trận” đầy cạm bẫy trên sông.
Qua những miêu tả sinh động, sử dụng tài tình các biện pháp so sánh, nhân hóa, ngôn ngữ tạo hình và tri thức liên ngành, Nguyễn Tuân đã phác họa nên một con sông Đà “hung hăng”, “ưa gây sự”, một kẻ thù số một của con người, ẩn chứa sức mạnh tiềm tàng to lớn.
2. Vẻ Đẹp Trữ Tình
Bên cạnh sự hung bạo, sông Đà còn mang một vẻ đẹp thơ mộng, trữ tình:
- Hình dáng và màu sắc: Dòng sông “tuôn dài như một áng tóc trữ tình”. Vào mùa xuân, sông “xanh ngọc bích”, còn mùa thu lại “lừ lừ đỏ”. Những sắc màu luân chuyển theo mùa tạo nên bức tranh phong cảnh tuyệt mỹ.
- Cảnh vật hai bên bờ: Bờ sông hoang dại, nhuốm màu “tiền sử”, “cổ tích tuổi xưa”, với “chuồn chuồn bươm bướm”, “hươu”, “đàn cá”.
- Cảm xúc của tác giả: Nguyễn Tuân chia sẻ: “Đã có lần tôi nhìn sông Đà như một cố nhân”, thể hiện sự gắn bó, thân thiết và rung động sâu sắc của ông trước vẻ đẹp của dòng sông.
Bằng nghệ thuật so sánh tinh tế, nhân hóa độc đáo và vốn từ ngữ giàu hình ảnh, Nguyễn Tuân đã khám phá và khắc họa một con sông Đà mang tâm hồn, một dòng sông êm đềm, đầy chất thơ, quyến rũ lòng người.
III. Hình Tượng Người Lái Đò Sông Đà: Trí Dũng Và Tài Hoa
Trong bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, hình tượng người lái đò hiện lên như một người anh hùng lao động, tiêu biểu cho vẻ đẹp của con người Tây Bắc:
1. Người Lái Đò Trí Dũng – Người Anh Hùng
- Lai lịch và kinh nghiệm: Ông đò 70 tuổi, sinh ra và lớn lên bên sông Đà, dành phần lớn cuộc đời cho nghề lái đò đầy gian khổ và hiểm nguy. Kinh nghiệm dày dạn giúp ông “thuần phục giỏi giang” nghề leo ghềnh vượt thác.
- Sự dũng cảm và mưu trí: Khi vượt thác, ông thể hiện bản lĩnh phi thường:
- Vòng 1: Bình tĩnh đối mặt với “thạch trận” của sông Đà, “phóng thẳng vào”, “ghì chặt mái chèo”, “cố nén vết thương”, “chỉ huy bạn chèo ngắn gọn, rõ ràng”, phá tan vòng vây hiểm ác.
- Vòng 2: Đối mặt với nhiều “cửa tử” bí mật và cạm bẫy, ông “không phút nghỉ tay, nghỉ mắt”, “thay đổi chiến thuật”, “nắm chắc binh pháp của thần sông thần đá”, “ghì cương lái”, “bám chắc luồng nước” để “phóng nhanh vào cửa sinh”.
- Vòng 3: Với ít cửa hơn nhưng toàn luồng chết, ông “vút qua cửa đá, như mũi tên tre”, tự động lái thuyền vượt qua tất cả.
Ông lái đò hiện lên như một “dũng tướng cao cường”, một người chinh phục thiên nhiên, vượt lên gian khó bằng chính sức lực và trí tuệ của mình.
2. Người Lái Đò Tài Hoa Nghệ Sĩ
Sau những cuộc vượt thác cam go, người lái đò trở lại với dáng vẻ ung dung, thanh thản, như một nghệ sĩ tài hoa:
- Sự làm chủ tình huống: Ông “nắm chắc được quy luật tất yếu của ông Đà”, “làm chủ được nó”, vận dụng “binh pháp của thần sông thần đá” một cách khéo léo, bình tĩnh như một “vị quân sư tài ba”.
- Cuộc sống đời thường: Sau “trận” chiến cam go, ông trở về với cuộc sống bình dị, “ăn cá và nói chuyện”, không hề bàn tán về những nguy hiểm vừa trải qua.
- Phẩm chất nghệ sĩ: Ông lái đò là hình ảnh mới mẻ mà Nguyễn Tuân khắc họa, thể hiện quan niệm của nhà văn: người anh hùng không chỉ có trong chiến đấu mà còn hiện hữu trong lao động sản xuất thường ngày, là một người nghệ sĩ tài hoa, yêu mến và tự hào với công việc của mình.
IV. Giá Trị Nội Dung và Nghệ Thuật
- Giá trị nội dung: Tác phẩm ca ngợi vẻ đẹp kỳ vĩ, hào hùng nhưng cũng đầy thơ mộng của thiên nhiên Tây Bắc và đặc biệt là con người lao động bình dị. Người lái đò sông Đà là biểu tượng cho tinh thần trí dũng, tài hoa của con người Việt Nam trong công cuộc xây dựng đất nước.
- Giá trị nghệ thuật:
- Tác phẩm giàu tính thông tin, thời sự, huy động vốn tri thức từ nhiều lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật.
- Lối so sánh, liên tưởng độc đáo, ngôn ngữ giàu sức gợi hình, gợi cảm, tinh tế, hiện đại và sắc sảo.
- Tác phẩm thể hiện rõ nét phong cách nghệ thuật tài hoa, uyên bác của Nguyễn Tuân: cảm hứng đặc biệt với những hiện tượng mạnh mẽ, tiếp cận con người ở phương diện tài hoa nghệ sĩ, và lối viết tùy bút phóng khoáng.
V. Kết Luận
“Người lái đò sông Đà” không chỉ là một áng văn đẹp mà còn là minh chứng cho tài năng và tình yêu quê hương đất nước sâu sắc của Nguyễn Tuân. Qua ngòi bút bậc thầy, ông đã khắc họa thành công hình tượng sông Đà và người lái đò, khẳng định vẻ đẹp tiềm ẩn trong lao động và ý chí con người Việt Nam. Tác phẩm là nguồn cảm hứng bất tận, thôi thúc chúng ta trân trọng vẻ đẹp của thiên nhiên và tôn vinh những người lao động thầm lặng đã góp phần làm nên đất nước.






