Bài toán đặt ra một tình huống thú vị liên quan đến sự thay đổi mực nước trong một chiếc cốc hình trụ khi thả các vật thể hình cầu và hình nón vào. Chúng ta cần tính toán tỉ số thể tích của lượng nước còn lại so với lượng nước ban đầu sau khi nước tràn ra ngoài. Đây là một bài toán ứng dụng kiến thức về hình học không gian, cụ thể là thể tích của hình trụ, hình cầu và hình nón.
I. Phân tích bài toán và xác định các đại lượng
Bài toán yêu cầu xác định tỉ lệ thể tích nước còn lại trong cốc so với thể tích ban đầu. Để giải quyết vấn đề này, chúng ta cần xác định:
- Thể tích ban đầu của nước trong cốc.
- Thể tích của vật thể được thả vào cốc (viên bi và khối nón).
- Thể tích nước tràn ra ngoài.
- Thể tích nước còn lại trong cốc.
Các giả định và ký hiệu:
- Gọi chiều cao của cốc nước hình trụ là $h_c$ và đường kính đáy cốc là $d_c$. Theo đề bài, chiều cao của cốc bằng 3 lần đường kính đáy, tức là $h_c = 3d_c$.
- Gọi bán kính đáy cốc là $r_c$. Ta có $d_c = 2r_c$. Do đó, $h_c = 3(2r_c) = 6r_c$.
- Viên bi là một khối cầu có đường kính bằng đường kính của đáy cốc, tức là đường kính viên bi là $d_b = d_c = 2rc$. Bán kính viên bi là $r{bi} = r_c$.
- Khối nón được thả vào cốc. Tuy nhiên, đề bài không cung cấp thông tin trực tiếp về kích thước của khối nón. Dựa vào hình vẽ và ngữ cảnh bài toán, ta có thể suy luận rằng khối nón có bán kính đáy bằng bán kính đáy của cốc ($r_n = r_c$) và chiều cao bằng chiều cao của cốc ($h_n = h_c = 6r_c$).
II. Tính toán thể tích
1. Thể tích ban đầu của nước trong cốc
Cốc nước hình trụ chứa đầy nước, do đó thể tích ban đầu của nước bằng thể tích của cốc.
$V{nuoc_ban_dau} = V{coc} = pi r_c^2 h_c = pi r_c^2 (6r_c) = 6pi r_c^3$.
2. Thể tích của viên bi (hình cầu)
Thể tích của hình cầu được tính bằng công thức $V{cau} = frac{4}{3}pi r^3$.
Với bán kính viên bi là $r{bi} = rc$, ta có:
$V{bi} = frac{4}{3}pi r_{bi}^3 = frac{4}{3}pi r_c^3$.
3. Thể tích của khối nón
Thể tích của hình nón được tính bằng công thức $V_{non} = frac{1}{3}pi r^2 h$.
Với bán kính đáy $r_n = r_c$ và chiều cao $h_n = 6rc$, ta có:
$V{non} = frac{1}{3}pi r_n^2 h_n = frac{1}{3}pi r_c^2 (6r_c) = 2pi r_c^3$.
4. Tổng thể tích của hai vật thể
Khi thả viên bi và khối nón vào cốc nước, tổng thể tích của hai vật thể này là:
$V{vatchat} = V{bi} + V_{non} = frac{4}{3}pi r_c^3 + 2pi r_c^3 = (frac{4}{3} + 2)pi r_c^3 = frac{10}{3}pi r_c^3$.
5. Thể tích nước tràn ra ngoài
Lượng nước tràn ra ngoài bằng thể tích của phần vật thể chìm trong nước, sao cho tổng thể tích của nước và vật thể không vượt quá thể tích cốc. Tuy nhiên, do cốc ban đầu chứa đầy nước và khi thả vật thể vào nước tràn ra, lượng nước tràn ra sẽ bằng thể tích của phần vật thể chiếm chỗ trong cốc.
Do thể tích của hai vật thể ($V_{vatchat} = frac{10}{3}pi rc^3$) lớn hơn thể tích của nước ban đầu ($V{nuoc_ban_dau} = 6pi r_c^3$), một phần nước sẽ tràn ra ngoài. Tuy nhiên, thể tích nước tràn ra không đơn thuần là tổng thể tích vật thể, mà là phần thể tích vật thể chiếm chỗ trong cốc khi nó được ngập trong nước.
Trong trường hợp này, cả viên bi và khối nón đều được thả vào cốc và chìm trong nước. Lượng nước tràn ra chính là thể tích của hai vật thể này.
$V{tran} = V{vatchat} = frac{10}{3}pi r_c^3$.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng thể tích nước tràn ra không thể vượt quá thể tích ban đầu của nước. Nếu tổng thể tích của vật thể lớn hơn thể tích cốc, thì lượng nước tràn ra bằng thể tích cốc. Nhưng ở đây, ta đang xét lượng nước còn lại trong cốc.
Khi hai vật thể được thả vào, chúng chiếm một phần thể tích trong cốc. Lượng nước còn lại trong cốc sẽ là:
$V{nuoc_con_lai} = V{coc} – V_{vatchat_trong_coc}$
Vì nước tràn ra ngoài, thể tích nước còn lại trong cốc bằng thể tích cốc trừ đi thể tích phần vật thể chiếm chỗ trong cốc. Do cả hai vật thể đều được thả vào và nước tràn ra, thể tích phần vật thể chiếm chỗ trong cốc là tổng thể tích của chúng.
$V{nuoc_con_lai} = V{coc} – V{bi} – V{non}$
$V_{nuoc_con_lai} = 6pi r_c^3 – frac{4}{3}pi r_c^3 – 2pi rc^3$
$V{nuoc_con_lai} = (6 – frac{4}{3} – 2)pi r_c^3 = (frac{18 – 4 – 6}{3})pi r_c^3 = frac{8}{3}pi r_c^3$.
6. Tỉ số thể tích nước còn lại và nước ban đầu
Tỉ số thể tích của lượng nước còn lại trong cốc và lượng nước ban đầu là:
$$ frac{V{nuoc_con_lai}}{V{nuoc_ban_dau}} = frac{frac{8}{3}pi r_c^3}{6pi r_c^3} = frac{8/3}{6} = frac{8}{18} = frac{4}{9} $$
III. Kết luận
Sau khi thả viên bi và khối nón vào cốc nước đầy, lượng nước tràn ra ngoài. Thể tích nước còn lại trong cốc là phần thể tích của cốc không bị chiếm bởi hai vật thể. Tỉ số thể tích của lượng nước còn lại trong cốc và lượng nước ban đầu là $frac{4}{9}$.







