Bài thơ “Đập Đá Ở Côn Lôn” của Phan Châu Trinh không chỉ là một tác phẩm văn học mà còn là một bản hùng ca vang vọng về khí phách kiên cường, bất khuất của người anh hùng cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Tác phẩm khắc họa một hình tượng ngang tàng, dũng mãnh, uy nghi và sắt son ý chí, vượt lên trên mọi hoàn cảnh khắc nghiệt của lao tù.
Trong kho tàng văn chương kim cổ, đông tây, hình tượng người anh hùng luôn chiếm một vị trí trang trọng. Từ những nhân vật lẫm liệt trong “Thủy hử”, “Tam Quốc diễn nghĩa” đến người anh hùng Từ Hải trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, tất cả đều mang trong mình dáng dấp của kẻ phi thường. Tuy nhiên, khác với Từ Hải khi sa cơ thì “Hùm thiêng khi đã sa cơ cũng hèn”, người anh hùng trong “Đập Đá Ở Côn Lôn” lại càng tỏ rõ khí phách phi thường hơn trong nghịch cảnh.
Khí phách ấy trước hết được thể hiện qua lời khẳng định đanh thép: “Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn”. Câu thơ gợi nhớ đến quan niệm “chí làm trai” cao đẹp của người xưa, một khát vọng hành động, xông pha với đời. Đó là lòng kiêu hãnh của những con người dám tự khẳng định giá trị bản thân, đồng thời diễn tả tư thế hiên ngang, lẫm liệt của người tù cách mạng giữa đất trời Côn Đảo, đầu đội trời, chân đạp đất.
Tư thế của người anh hùng không chỉ dừng lại ở việc tự khẳng định mình mà còn vươn lên cao hơn gông cùm, xiềng xích, ngang tầm với trời đất: “Xách búa đánh tan năm bảy đống / Ra tay đập bể mấy trăm hòn”. Công việc đập đá nặng nhọc, tưởng chừng là sự đày đọa, lại trở thành cơ hội để người anh hùng tôi luyện và thử thách khí phách. Họ đã làm chủ hoàn cảnh, biến gánh nặng trên đôi vai hay gông cùm xiềng xích của cuộc đời thành những khối đá vỡ tan.
Niềm kiêu hãnh và tự hào đó tiếp tục bộc lộ qua ý chí ngang tàng: “Tháng ngày bao quản thân sành sỏi / Mưa nắng càng bền dạ sắt son”. Người anh hùng coi nhà tù là nơi thử thách ý chí, tháng ngày gian khổ là thời gian tôi luyện sức chịu đựng dẻo dai và ý chí chiến đấu sắt son. Mặc cho bọn thực dân Pháp tìm cách đày đọa thể xác hòng dập tắt tinh thần cách mạng, người anh hùng vẫn một lòng tin tưởng vào cuộc chiến đấu của dân tộc, không chút nao núng hay băn khoăn cho bản thân. Đó chính là khí phách của bậc trượng phu.
Với khí phách ấy, người anh hùng tiếp tục hun đúc thêm chí lớn: “Những kè vả trời khi lỡ bước / Gian nan chi kể việc con con”. Dù trong hoàn cảnh lao tù khắc nghiệt, tính mạng bị đe dọa, người anh hùng vẫn kiên định với sự nghiệp cứu nước, cứu dân cao cả. Đối với họ, những gian khổ nơi lao tù hay bản án tử hình chỉ là “việc con con”, không đáng bận tâm khi so với lý tưởng thiêng liêng. Đó là một khí phách ngang tàng và lẫm liệt.
Bài thơ “Đập Đá Ở Côn Lôn” đã thành công trong việc khắc họa trọn vẹn khí phách của người anh hùng trong hoàn cảnh lao tù nghiệt ngã. Khí phách ấy mãi là tấm gương soi sáng cho các thế hệ mai sau.







