Sự tan rã của chế độ công xã nguyên thủy đã mở đường cho sự hình thành các hình thái xã hội mới, trong đó công xã nông thôn nổi lên như một bước chuyển mình quan trọng, đặt nền móng cho sự ra đời của quốc gia và nhà nước sơ khai. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích quá trình này, tập trung vào sự hình thành công xã nông thôn và sự kiến tạo nên nhà nước Văn Lang đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.
I. Sự Ra Đời Của Công Xã Nông Thôn
Dựa trên các di tích khảo cổ học từ thời Phùng Nguyên đến Đông Sơn, có thể thấy sự mở rộng và tập trung dân cư tại các vùng đồng bằng ven sông lớn ở Bắc bộ và Bắc Trung bộ. Các khu cư trú ngày càng lớn mạnh, từ vài nghìn mét vuông đến hàng vạn mét vuông, đặc biệt là trong giai đoạn Đông Sơn với những khu vực lên tới 250.000 m2. Những khu vực này không chỉ là nơi sinh sống của một dòng họ chính mà còn là sự cộng cư của nhiều dòng họ khác, hình thành nên các xóm làng dựa trên cơ sở công xã nông thôn, còn được gọi là kẻ, chiềng, chạ.
Trong công xã nông thôn, bên cạnh quan hệ huyết thống vốn được bảo tồn, quan hệ địa vực (láng giềng) ngày càng trở nên quan trọng. Sự hình thành công xã nông thôn là một tiền đề quan trọng cho sự phát triển của quốc gia và nhà nước.
II. Các Yếu Tố Thúc Đẩy Hình Thành Lãnh Thổ Chung Và Tổ Chức Nhà Nước
Hai yếu tố chính đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự hình thành lãnh thổ chung và tổ chức nhà nước đầu tiên vào thời Đông Sơn là thủy lợi và tự vệ.
1. Thủy Lợi và Phát Triển Kinh Tế Nông Nghiệp
Việt Nam, với địa hình sông nước và khí hậu đặc trưng, luôn đối mặt với những thách thức từ thiên nhiên như mưa nguồn, lũ lụt, bão tố và hạn hán. Để khắc phục những trở ngại này và đảm bảo sự phát triển của nền kinh tế nông nghiệp lúa nước, đòi hỏi sự liên kết không chỉ trong phạm vi từng công xã mà còn giữa nhiều công xã với nhau để thực hiện các công trình thủy lợi, tưới tiêu.
2. Yêu Cầu Tự Vệ Và Liên Kết Quốc Phòng
Vị trí địa chiến lược của Việt Nam tại Đông Nam Á, nằm trên các đầu mối giao thông thủy bộ quan trọng, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho giao lưu kinh tế, văn hóa, vừa tiềm ẩn nguy cơ xung đột và đe dọa ngoại xâm. Nhu cầu liên kết và thống nhất lực lượng để tự vệ trở nên cấp thiết, tương đương với yêu cầu liên kết để chống lại các trở ngại của thiên nhiên.
Sự gia tăng tỷ lệ vũ khí trong các di tích khảo cổ từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn chứng tỏ xã hội cuối thời Hùng Vương phải đối mặt với nhiều mối đe dọa và xung đột. Những yêu cầu về thủy lợi và tự vệ đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình quần tụ, thống nhất cư dân sống trong các địa vực khác nhau, có chung tiếng nói và phong tục, hình thành nên một cộng đồng cư dân thống nhất. Qua nhiều thế hệ, ý thức về mối quan hệ họ hàng, làng, nước ngày càng được củng cố, dẫn đến sự liên minh giữa các bộ lạc lớn, tạo nên một lãnh thổ chung với bộ lạc Văn Lang làm trung tâm. Liên minh bộ lạc Văn Lang đánh dấu ngưỡng cửa của quốc gia đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.
Phạm vi phân bố của văn hóa Đông Sơn trùng khớp với cương vực của Văn Lang thời Hùng Vương, bao gồm 15 bộ lạc lớn cùng các bộ lạc nhỏ hơn. Mối quan hệ láng giềng chặt chẽ, quá trình cùng chung sống, chia sẻ một số phận lịch sử và nhu cầu tồn tại, phát triển đã dần tạo nên lối sống và văn hóa chung cho cộng đồng cư dân. Từ đó, các đơn vị bộ lạc đã dần hình thành các đơn vị hành chính (bộ) của một quốc gia, cùng với sự hình thành lãnh thổ chung và một tổ chức chung để quản lý, điều hành xã hội.
III. Sự Ra Đời Của Nhà Nước Văn Lang
Dựa trên tài liệu khảo cổ học và các ghi chép sử sách, có thể phác họa cấu trúc nhà nước thời Hùng Vương theo hệ thống 3 cấp với các chức quan tương ứng:
- Đứng đầu: Hùng Vương, người cai trị cha truyền con nối, đồng thời là tổng tư lệnh quân sự và chủ trì các nghi lễ tôn giáo.
- Giúp việc cho Hùng Vương: Các lạc hầu, lạc tướng. Lạc tướng trực tiếp cai quản công việc của các bộ (15 bộ lớn thời Văn Lang). Chức vụ lạc tướng (trước là tù trưởng) cũng mang tính cha truyền con nối, còn gọi là phụ đạo, bố tướng.
- Cấp cơ sở: Các công xã nông thôn (kẻ, chạ, chiềng), đứng đầu là bồ chính (già làng). Bên cạnh bồ chính có thể có một hội đồng công xã tham gia điều hành công việc.
Theo sách Hậu Hán thư, nhà nước Văn Lang đã có “luật Việt” để điều hành xã hội, khác với luật Hán. Đây có thể là một dạng luật tục. Cư dân thời kỳ này được gọi là người Lạc Việt, và quốc hiệu là Văn Lang do vua Hùng đặt.
Theo Đại Việt sử lược, vào đời Trang Vương nhà Chu (696-682 TCN), Hùng Vương đã xưng vương, đóng đô ở Văn Lang. Đến khoảng thế kỷ VII-VI TCN, vào giai đoạn văn hóa Đông Sơn, nước Văn Lang được hình thành như một nhà nước sơ khai.
Sự ra đời của nhà nước Văn Lang, dù còn sơ khai nhưng đã đánh dấu một bước phát triển mạnh mẽ, có ý nghĩa thời đại trong lịch sử Việt Nam, mở ra thời kỳ dựng nước và giữ nước đầu tiên của dân tộc.
