“Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa” – câu nói quen thuộc của người Việt xưa đã trở thành kinh nghiệm dự báo thời tiết được truyền từ đời này sang đời khác. Nhưng dưới góc nhìn của khoa học thiên văn hiện đại, liệu những hiện tượng “trăng quầng” và “trăng tán” này có ý nghĩa gì đặc biệt, và chúng được lý giải ra sao? Nhà nghiên cứu Đặng Vũ Tuấn Sơn, Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam, sẽ giúp chúng ta vén màn bí ẩn đằng sau những vòng sáng quanh mặt trăng.
Trăng Quầng và Trăng Tán: Không Phải Hào Quang Thực
Trước hết, cần khẳng định rằng “quầng” và “tán” không phải là những hào quang thực sự tồn tại quanh mặt trăng. Đây thực chất là các hiện tượng quang học xảy ra trong khí quyển Trái Đất, do ánh sáng từ mặt trăng (phản xạ ánh sáng mặt trời) bị khúc xạ hoặc nhiễu xạ khi đi qua các tầng khí quyển của hành tinh chúng ta.
Trăng Quầng Báo Hiệu Trời Hạn Khô Ra Sao?
Hiện tượng trăng quầng xuất hiện khi thời tiết khô ráo, ít hơi nước, và trên tầng cao của khí quyển có mật độ thấp các hạt băng (tinh thể nước đá) li ti. Khi ánh sáng từ mặt trăng xuyên qua những tinh thể băng dạng lục giác này, nó bị khúc xạ, tương tự như khi đi qua một thấu kính phân kì. Điều này tạo ra một vòng sáng trắng có bán kính khoảng 22 độ quanh mặt trăng, mà khoa học gọi là “quầng 22 độ” (22° halo).
Việc nhìn thấy quầng sáng này thường diễn ra vào những ngày trời oi bức, khô ráo. Do đó, kinh nghiệm dân gian dự đoán rằng thời tiết sẽ còn tiếp tục oi và khô trong những ngày tới là có cơ sở khoa học.
Hình ảnh trăng quầng với vòng sáng trắng bao quanh mặt trăng
Vì Sao Trăng Tán Lại Báo Hiệu Trời Mưa?
Trái ngược với quầng, hiện tượng trăng tán được hình thành do sự nhiễu xạ của ánh sáng khi khí quyển chứa nhiều hơi nước dưới dạng rất nhiều giọt nước nhỏ. Những giọt nước này hoạt động như một môi trường gây ra sự nhiễu xạ ánh sáng, khiến ánh sáng từ mặt trăng lan tỏa thành những vòng tròn đồng tâm với nhiều màu sắc khác nhau. Điều này là do các bước sóng ánh sáng bị phân tách và giao thoa với nhau.
Kết quả là hào quang quanh mặt trăng lúc này không phải là một vòng sáng trắng rõ ràng mà thường là một vùng hào quang nhiều màu sắc, hơi giống cầu vồng, bao quanh và không tách biệt hẳn đĩa sáng mặt trăng. Khi nhìn thấy hiện tượng trăng tán, người xưa thường dự đoán trời sẽ có nhiều mây và dễ có mưa, một kinh nghiệm có độ chính xác nhất định nhờ vào lượng hơi nước cao trong khí quyển.
Trăng tán với các vòng tròn nhiều màu sắc đồng tâm quanh mặt trăng
Kinh Nghiệm Dân Gian Chỉ Mang Tính Tương Đối
Mặc dù được lý giải bằng khoa học, Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam Đặng Vũ Tuấn Sơn nhấn mạnh rằng kinh nghiệm dân gian “trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa” không phải lúc nào cũng đúng tuyệt đối mà chỉ mang tính tương đối. Chẳng hạn, khi trăng quầng rõ rệt, tức là trời oi bức, sự chênh lệch áp suất trong khí quyển do thời tiết oi cũng có thể dẫn đến gió, bão và mưa đến rất sớm. Hơn nữa, tùy thuộc vào mật độ và số lượng tầng mây, đôi khi mặt trăng có thể xuất hiện cả quầng và tán cùng một lúc.
Tóm lại, những hiện tượng trăng quầng trăng tán đều là các hiện tượng quang học tự nhiên, được khoa học giải thích rõ ràng dựa trên cơ chế khúc xạ và nhiễu xạ ánh sáng. Dù vậy, kinh nghiệm dân gian của người Việt vẫn là một phần giá trị trong việc quan sát và dự đoán thời tiết, cho thấy sự tinh tế của ông cha ta trong việc kết nối các dấu hiệu thiên nhiên với đời sống.
